(HIDE)

Post/Page

(FALSE)

Weather Location

{fbt_classic_header}

Γρούσσα νάμου είνι τα Τσακώνικα

Καούρ εκάνατε τον Αγιελίδη! Έτσι μας καλωσορίζουν οι ντόπιοι, καθώς μπαίνουμε στο Λεωνίδιο, μια από τις κωμοπόλεις της Τσακωνιάς, η οποί...

Καούρ εκάνατε τον Αγιελίδη! Έτσι μας καλωσορίζουν οι ντόπιοι, καθώς μπαίνουμε στο Λεωνίδιο, μια από τις κωμοπόλεις της Τσακωνιάς, η οποία εκτείνεται στη νότια Κυνουρία του νομού Αρκαδίας στην Πελοπόννησο: από το Λεωνίδιο στον νότο μέχρι τον Άγιο Ανδρέα στον βορρά και την Καστάνιτσα δυτικά· εδώ που μιλιέται η τσακώνικη διάλεκτος, μια λιγότερο γνωστή διάλεκτος της ελληνικής γλώσσας.
Εδώ συναντάμε Τσάκωνες με μεράκι για τη γλωσσική τους παράδοση και μαθαίνουμε για το αξιόλογο εγχείρημά τους εδώ και χρόνια να κρατήσουν ζωντανή την ξεχωριστή γλωσσική τους ποικιλία.
     
Λίγα λόγια για την τσακώνικη διάλεκτο

Τα τσακώνικα είναι ο μοναδικός απευθείας απόγονος της αρχαίας δωρικής διαλέκτου, η οποία μιλιόταν στην αρχαία Σπάρτη και στην ευρύτερη περιοχή της Λακωνίας. Τον 4ο αιώνα π.Χ. αρχίζει η πτώση των αρχαίων πόλεων–κρατών και ο ελλαδικός χώρος ενοποιείται υπό τον Μέγα Αλέξανδρο με αποτέλεσμα την εξάπλωση της αττικής διαλέκτου και την παρακμή των υπόλοιπων αρχαίων διαλέκτων, συμπεριλαμβανομένης της δωρικής.
Ωστόσο, στη γεωγραφικά δυσπρόσιτη και απομονωμένη Τσακωνιά η τοπική γλωσσική ποικιλία έμεινε σχεδόν ανέπαφη από τις μεταβολές που συνέβησαν έκτοτε στο υπόλοιπο σώμα της ελληνικής γλώσσας και εξελίχθηκε δεχόμενη επιρροές κυρίως από την αρχαία δωρική. Γι’ αυτό και σήμερα παρουσιάζει μεγάλες διαφορές από την κοινή νεοελληνική, αλλά και τις υπόλοιπες ελληνικές διαλέκτους, σε σημείο που να μη γίνεται κατανοητή από τους μη φυσικούς ομιλητές της.
Χαρακτηριστικά αρχαία δωρικά στοιχεία που διατηρεί η σύγχρονη τσακώνικη είναι το φωνήεν [a] από το δωρικό [aa] σε θέσεις όπου η αρχαία αττική είχε [ee] (γραφόταν με η)-γνωστό μας από το ρητό «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τᾶς»-το οποίο επεκτείνει και σε νεότερες λέξεις, η τροπή του [th] (γραφόταν με θ) σε [s], αλλά και η αρχαιοελληνική προφορά του υ ως [u]. Για παράδειγμα, προφέρουν ταν τζουρακά (την Κυριακή), α γούνα (η γούνα), α τζουρά (η κυρά) και α σάτη (η κόρη) από το αρχαιοελληνικό θυγάτηρ.
Κατά τον 20ό αιώνα η διευκόλυνση της πρόσβασης στην Τσακωνιά έφερε τη διάλεκτο σε επαφή και με την κοινή νεοελληνική και με ξένες γλώσσες. Όπως συνήθως συμβαίνει-αυτό το βλέπουμε και σε σχέση με την κυπριακή ελληνική διάλεκτο-η κυριαρχία της κοινής νεοελληνικής στον δημόσιο βίο και στην εκπαίδευση οδηγεί στη σταδιακή υποχώρηση της διαλέκτου και τροφοδοτεί τις αρνητικές στάσεις απέναντι στη διάλεκτο από τους ίδιους τους ομιλητές της, δηλαδή το να την αντιμετωπίζουν σαν μια κατώτερη ποικιλία.
Σήμερα τα τσακώνικα μιλιούνται κυρίως στο σπίτι και θεωρούνται «η γλώσσα των γεωργών και των κτηνοτρόφων». Σύμφωνα με τον Άτλαντα των Υπό Εξαφάνιση Γλωσσών του Κόσμου της UNESCO η τσακώνικη έχοντας μόνο 300 φυσικούς ομιλητές είναι μια άκρως απειλούμενη γλώσσα· ωστόσο, καταμετρήσεις ντόπιων δίνουν τον πολύ μεγαλύτερο αριθμό των 1.500–2.000 ομιλητών.
     
Οι γλωσσικές δράσεις του προγράμματος

Εδώ και χρόνια η θέληση μερικών Τσακώνων να ενθαρρύνουν την αναβίωση της διαλέκτου τους μέσω της καταγραφής και της περαιτέρω γλωσσολογικής περιγραφής και τυποποίησής της έχει γεννήσει το πρόγραμμα «Γρούσσα νάμου είνι τα Τσακώνικα» («Η γλώσσα μας είναι τα Τσακώνικα»). Με επικεφαλής τον δραστήριο διευθυντή του δημοτικού σχολείου του Λεωνιδίου, Παναγιώτη Τσαγγούρη, οι μαθητές του από το 2004 μέχρι το 2006 ψηφιοποίησαν το λεξικό της τσακώνικης διαλέκτου του Michael Deffner (γραμμένο το 1923).
Τα επόμενα χρόνια, νέοι μαθητές επιδόθηκαν στη μαγνητοφώνηση ηχητικού υλικού του τσακώνικου λόγου από μεγαλύτερους σε ηλικία ομιλητές με σκοπό τη συμπλήρωση του υπάρχοντος λεξικού. Είχαν λοιπόν την ευκαιρία να γνωρίσουν την ερευνητική διαδικασία, αλλά και να ενισχύσουν τους δεσμούς τους με τη γλώσσα των παππούδων τους.
Σήμερα με ένα κλικ στο apps-dim-leonid.ark.sch.gr εμφανίζεται στην οθόνη μας το πρώτο διαδικτυακό λεξικό της τσακώνικης διαλέκτου. Στην τρέχουσα έκδοσή του περιλαμβάνει 4.650 λήμματα, για τα οποία δίνεται η σημασία στη νεοελληνική, παραδείγματα χρήσης και αυθεντικά ηχητικά αρχεία με την προφορά των λέξεων. Το λημματολόγιο ενημερώνεται συνεχώς με νέες λέξεις από τη σύγχρονη τσακώνικη και προγραμματίζεται εμπλουτισμός των πληροφοριών που παρέχουν τα λήμματα. Απώτερος στόχος είναι η εξέλιξη του λεξικού και του ηχητικού υλικού σε μια ηλεκτρονική βάση δεδομένων για διδακτική και ερευνητική χρήση.
Όλη αυτή η προσπάθεια στηρίχτηκε εξ ολοκλήρου σε ιδιωτική χρηματοδότηση από τις εισφορές των ντόπιων και από χορηγία του Ιδρύματος Ι. Σ. Λάτση στο πλαίσιο του προγράμματος «Μαθαίνουμε παρέα». Όμως, το μεράκι των ντόπιων και η επιστημονική υποστήριξη από ειδικούς γλωσσολόγους, όπως τον Ρώσο καθηγητή γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου της Αγίας Πετρούπολης, δρα Maxim Kisilier, ο οποίος έχει δείξει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την τσακώνικη διάλεκτο από το 2010, εμψυχώνουν το εγχείρημα. Παράλληλες δράσεις του προγράμματος αποτελούν τα εβδομαδιαία μαθήματα τσακώνικης διαλέκτου για μαθητές δημοτικού σχολείου.
Πολύτιμη στήριξη στο πρόγραμμα αυτό παρέχει επίσης το Αρχείο της Τσακωνιάς, το σωματείο που από το 1954 δραστηριοποιείται στη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς (ιστορικής, γλωσσικής, λαογραφικής) των Τσακώνων μέσω εκδόσεων και εκδηλώσεων. Στο ίδιο πλαίσιο διοργανώνεται στις 9–11 Σεπτεμβρίου 2016 το 8ο Τσακώνικο Συνέδριο, στο οποίο θα συζητηθούν μεταξύ άλλων και γλωσσικά θέματα, όπως η ανάπτυξη του σώματος κειμένων της τσακώνικης διαλέκτου και ο ρόλος της διαλέκτου στην προσχολική αγωγή και στη γλωσσική ανάπτυξη του παιδιού.

Βενέδικτος Βασιλείου, M.Sc.
vassileiou@cbs.mpg.de
Γλωσσολόγος, υποψήφιος διδάκτορας Νευρογλωσσολογίας
Max Planck Institute for Human Cognitive and Brain Sciences,
Τμήμα Νευροψυχολογίας,
Λειψία, Γερμανία

Πηγή:sigmalive.com

Δεν υπάρχουν σχόλια